Di chúc chung của vợ chồng là hình thức hai vợ chồng cùng lập một văn bản thể hiện ý chí định đoạt tài sản sau khi qua đời. Trước đây, hình thức này được Bộ luật Dân sự 2005 ghi nhận và hướng dẫn khá cụ thể. Tuy nhiên, kể từ khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực, toàn bộ quy định riêng về di chúc chung đã bị bãi bỏ, khiến nhiều cặp vợ chồng — và ngay cả một số công chứng viên — rơi vào lúng túng khi muốn xử lý vấn đề này.
1. Hiểu đúng về di chúc chung của vợ chồng hiện nay
1.1. Di chúc chung của vợ chồng là gì?
Di chúc chung của vợ chồng là văn bản trong đó cả hai vợ chồng cùng bày tỏ ý chí về việc để lại tài sản — bao gồm tài sản chung và có thể cả tài sản riêng — cho người thừa kế sau khi một hoặc cả hai người qua đời. Đây không phải là di chúc thông thường của một cá nhân, mà mang tính chất đồng lập của hai chủ thể có quan hệ hôn nhân hợp pháp.
Hình thức này từng rất phổ biến trong thực tế, nhất là với những gia đình muốn đảm bảo tài sản chung được định đoạt thống nhất trong một văn bản duy nhất, tránh tình trạng mâu thuẫn giữa hai bản di chúc riêng biệt.
1.2. Sự thay đổi quy định từ Bộ luật Dân sự 2005 sang 2015
Bộ luật Dân sự 2005 dành riêng Điều 663 để quy định về di chúc chung của vợ chồng, trong đó xác định rõ thời điểm có hiệu lực, điều kiện sửa đổi và cách thức hủy bỏ. Đây là cơ sở pháp lý duy nhất cho hình thức này tồn tại trong suốt gần một thập kỷ.
Khi Bộ luật Dân sự 2015 được ban hành và có hiệu lực từ ngày 01/01/2017, toàn bộ quy định về di chúc chung của vợ chồng đã bị loại bỏ hoàn toàn. Bộ luật mới không có điều khoản nào tương đương, cũng không có quy định chuyển tiếp hướng dẫn xử lý các di chúc chung đã được lập theo luật cũ.
2. Vợ chồng có được lập di chúc chung theo Bộ luật Dân sự 2015?
2.1. Quan điểm của nhà làm luật về việc bãi bỏ quy định di chúc chung
Việc Bộ luật Dân sự 2015 không còn quy định về di chúc chung của vợ chồng xuất phát từ quan điểm lập pháp: di chúc là hành vi pháp lý đơn phương, thể hiện ý chí của một cá nhân cụ thể. Việc hai người cùng lập một di chúc dễ dẫn đến xung đột ý chí, khó bảo đảm tính độc lập trong việc định đoạt tài sản của mỗi người.
Ngoài ra, cơ chế di chúc chung cũng tạo ra nhiều vướng mắc thực tiễn liên quan đến thời điểm có hiệu lực, quyền sửa đổi khi một người còn sống và tranh chấp phần di sản riêng lẫn trong tài sản chung. Việc bãi bỏ được xem là hướng đến sự minh bạch hơn trong quan hệ thừa kế.
2.2. Thực tế triển khai tại các văn phòng công chứng hiện nay
Trên thực tế, vẫn có trường hợp vợ chồng đến văn phòng công chứng với yêu cầu lập một bản di chúc chung. Tuy nhiên, vì Bộ luật Dân sự 2015 không còn quy định hình thức này, công chứng viên không có cơ sở pháp lý để tiếp nhận và công chứng một văn bản di chúc mang tên cả hai vợ chồng theo đúng nghĩa “di chúc chung”.
Theo kinh nghiệm xử lý hồ sơ thực tế tại Luật Sư Khánh, chúng tôi nhận thấy sự lúng túng này xảy ra khá thường xuyên. Một số văn phòng từ chối thẳng, một số hướng dẫn mỗi người lập di chúc riêng với nội dung tương đồng — đây cũng là phương án được khuyến nghị phổ biến hiện nay. Điều quan trọng cần hiểu là: không có văn bản hành chính nào hướng dẫn cụ thể cho tình huống này sau năm 2017, nên cách xử lý giữa các tổ chức công chứng chưa hoàn toàn thống nhất.
Về vấn đề này, Trang Thông tin điện tử của Tạp chí Dân chủ và Pháp luật – Bộ Tư pháp đã có bài viết phân tích về những bất cập và phương án giải quyết thủ tục công chứng di chúc chung của vợ chồng sau khi Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực.
3. Hiệu lực pháp luật của di chúc chung vợ chồng
3.1. Thời điểm phát sinh hiệu lực của di chúc
Theo quy định tại Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức là từ thời điểm người để lại di sản chết. Quy định này áp dụng cho di chúc của cá nhân, không phân biệt loại tài sản được định đoạt.
Đối với các di chúc chung đã được lập hợp lệ theo Bộ luật Dân sự 2005 (trước ngày 01/01/2017), vẫn còn tồn tại câu hỏi về hiệu lực pháp lý khi áp dụng luật mới. Do Bộ luật Dân sự 2015 không có điều khoản chuyển tiếp rõ ràng cho loại di chúc này, việc xác định hiệu lực có thể phụ thuộc vào cách diễn giải của cơ quan có thẩm quyền trong từng trường hợp cụ thể.
3.2. Hiệu lực khi một người chết trước và vấn đề thừa kế một phần
Đây là điểm phức tạp nhất trong hiệu lực di chúc chung vợ chồng. Dưới Bộ luật Dân sự 2005, di chúc chung chỉ có hiệu lực khi người sau cùng qua đời — trừ trường hợp hai vợ chồng thỏa thuận khác. Điều này đồng nghĩa với việc khi một người mất, phần di sản của họ chưa thể phân chia ngay theo di chúc.
Với các di chúc được lập theo luật cũ còn tồn tại đến nay, rủi ro rất thực tế: người còn sống không thể dễ dàng sửa đổi nội dung liên quan đến phần di sản của người đã mất mặc dù họ có thể thuộc trường hợp hưởng di sản do được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Và việc xác định phần nào của tài sản chung thuộc về ai để thực hiện thừa kế cũng đòi hỏi phải phân định rõ tài sản chung của vợ chồng trước khi tiến hành.
4. Những rủi ro và lưu ý khi lập di chúc của vợ chồng
4.1. Khó khăn khi muốn sửa đổi, bổ sung di chúc chung
Một trong những vấn đề nan giải nhất của di chúc chung là quyền sửa đổi, bổ sung sau khi một người đã qua đời. Dưới cơ chế cũ, người còn sống không thể tự ý thay đổi nội dung di chúc chung mà không có sự đồng ý của người kia — điều hiển nhiên là không thể xảy ra khi một người đã mất.
Theo kinh nghiệm xử lý hồ sơ thực tế tại Luật Sư Khánh, chúng tôi nhận thấy đây là nguồn gốc của nhiều tranh chấp trong gia đình. Người vợ hoặc chồng còn sống muốn thay đổi người thừa kế, muốn tặng cho tài sản khi còn sống, hoặc đơn giản là hoàn cảnh gia đình thay đổi — nhưng không có cơ chế pháp lý rõ ràng để xử lý phần di chúc liên quan đến người đã mất trong một bản di chúc chung.
4.2. Giải pháp thay thế: Lập di chúc riêng cho từng người để đảm bảo tính pháp lý
Kể từ khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực, hướng được khuyến nghị là mỗi vợ chồng lập một bản di chúc riêng. Hai bản di chúc riêng có thể có nội dung tương đồng, bổ trợ cho nhau và đảm bảo nguyện vọng thống nhất của gia đình — nhưng vẫn độc lập về mặt pháp lý.
Cách làm này mang lại nhiều lợi thế thực tế:
- Mỗi người có toàn quyền sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc của mình bất kỳ lúc nào khi còn sống và còn năng lực hành vi.
- Thời điểm có hiệu lực của mỗi di chúc được xác định độc lập, tránh tranh cãi về phần di sản của người mất trước.
- Công chứng viên có cơ sở pháp lý rõ ràng để tiếp nhận và thực hiện thủ tục công chứng từng bản riêng biệt.
Vấn đề cần lưu ý là khi lập hai di chúc riêng, cần phân định rõ phần tài sản chung và phần tài sản riêng của mỗi người. Nếu không làm rõ điều này từ đầu, người thừa kế về sau sẽ gặp khó khăn khi xác định di sản thực tế được thừa kế theo từng di chúc. Bạn có thể liên hệ Luật sư Khánh để giải đáp các thắc mắc cần làm rõ:
☎️
5. Góc nhìn Luật sư Khánh: Làm sao để định hướng đúng nguyện vọng để lại di sản?
Khi tiếp nhận câu hỏi về di chúc chung của vợ chồng, điều cần làm rõ đầu tiên không phải là “có được lập di chúc chung hay không” mà là: nguyện vọng thực sự của hai vợ chồng là gì và cơ chế hiện hành nào phù hợp nhất để hiện thực hóa nguyện vọng đó.
Nếu mục tiêu là đảm bảo tài sản chuyển đến đúng người thừa kế, hai bản di chúc riêng được soạn thảo cẩn thận — có sự đồng bộ về nội dung nhưng độc lập về hình thức — là lựa chọn vừa đúng luật, vừa linh hoạt. Điều này cũng giúp tránh tình huống di chúc bị vô hiệu một phần do vi phạm hình thức hoặc thiếu cơ sở pháp lý.
Một điểm quan trọng thường bị bỏ qua: thủ tục lập di chúc của vợ chồng không chỉ là điền vào mẫu và ký tên. Cần xác định đúng phần tài sản thuộc quyền định đoạt của từng người, đặc biệt với tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân. Nếu di chúc định đoạt tài sản vượt quá phần quyền của người lập, phần vượt quá đó có thể bị vô hiệu khi thực hiện thừa kế.
Ngoài ra, cần lưu ý quyền của những người thừa kế không phụ thuộc vào di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 — đây là nhóm người được hưởng tối thiểu 2/3 suất thừa kế theo pháp luật dù nội dung di chúc không để thừa kế cho họ. Bỏ sót điều này khi lập di chúc là lỗi phổ biến dẫn đến tranh chấp sau này.
Để được hỗ trợ tư vấn cụ thể về cách lập di chúc phù hợp với tình huống gia đình, bạn có thể liên hệ trực tiếp với Luật sư tư vấn thừa kế để được làm rõ hướng xử lý đúng trước khi tiến hành.
Kết luận
Di chúc chung của vợ chồng không còn được quy định trong Bộ luật Dân sự 2015. Hình thức này về mặt pháp lý không có cơ sở để lập mới từ ngày 01/01/2017. Thay vào đó, mỗi vợ chồng nên lập di chúc riêng, đảm bảo đúng quyền định đoạt theo phần tài sản của mình và bảo vệ nguyện vọng gia đình một cách bền vững hơn. Nếu bạn cần làm rõ thêm về cách soạn thảo hoặc xử lý di chúc hiện có, hãy liên hệ Luật Sư Khánh qua hotline 0989794794 để được hỗ trợ.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Tùy theo hồ sơ, chứng cứ, thời điểm áp dụng pháp luật và tình tiết cụ thể của từng vụ việc mà hướng xử lý có thể khác nhau. Để được hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được tư vấn.
