Xác định hàng thừa kế thứ nhất là bước quan trọng nhất trong quá trình phân chia di sản khi người quá cố không để lại di chúc hợp pháp. Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, việc phân chia tài sản phải tuân thủ nghiêm ngặt theo thứ tự ưu tiên giữa các hàng thừa kế. Bài viết này của Luật sư Duy Khánh sẽ giải đáp chi tiết về những đối tượng thuộc nhóm ưu tiên số một và các quy định pháp lý liên quan đến thừa kế.
1. Khi nào áp dụng phân chia di sản theo hàng thừa kế?
Việc xác định hàng thừa kế thứ nhất để thực hiện việc phân chia di sản chỉ được thực hiện khi tiến hành chia thừa kế theo pháp luật được quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015. Hình thức này được áp dụng trong các trường hợp người chết không để lại di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc người được hướng di sản từ chối hoặc thuộc trường hợp không được nhận di sản theo quy định pháp luật.
Bên cạnh đó, việc chia thừa kế theo pháp luật cũng diễn ra nếu những người thừa kế theo di chúc đều chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc. Các trường hợp cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế cũng sẽ áp dụng quy tắc này.
Trường hợp người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản thì phần di sản đó sẽ được chia cho hàng thừa kế thứ nhất. Các phần di sản không được định đoạt trong di chúc hoặc phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật cũng sẽ được xử lý tương tự.
2. Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm những ai theo quy định?
Căn cứ theo điểm a Khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015:
Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
Đây là những người có mối quan hệ huyết thống hoặc quan hệ hôn nhân, nuôi dưỡng gần gũi nhất với người để lại di sản.
2.1. Quan hệ thừa kế giữa vợ, chồng và cha mẹ, con cái
Vợ và chồng được xác định là hàng thừa kế thứ nhất của nhau dựa trên quan hệ hôn nhân hợp pháp. Ngay cả trong trường hợp vợ chồng đang tiến hành thủ tục ly hôn nhưng chưa có bản án hoặc quyết định có ký lực pháp luật của Tòa án, họ vẫn thuộc hàng thừa kế của nhau.
Thực tế quy định pháp luật cũng bảo vệ quyền lợi của vợ hoặc chồng trong trường hợp họ đã chia tài sản chung khi hôn nhân còn tồn tại. Việc chia tài sản chung này không làm mất đi quyền hưởng di sản ở hàng thừa kế thứ nhất nếu một trong hai người qua đời sau đó.
Đối với quan hệ cha mẹ và con cái, hàng thừa kế thứ nhất bao gồm cả cha đẻ, mẹ đẻ và con đẻ không phân biệt con trong giá thú hay con ngoài giá thú. Mọi người con đều có quyền bình đẳng trong việc nhận di sản từ cha mẹ đẻ của mình theo đúng quy định chia thừa kế theo pháp luật hiện hành.
2.2. Thừa kế giữa cha mẹ nuôi, con nuôi và con riêng với bố dượng, mẹ kế
Quan hệ thừa kế giữa cha nuôi, mẹ nuôi và con nuôi cũng được xếp vào hàng thừa kế thứ nhất nếu việc nuôi con nuôi được đăng ký hợp pháp. Pháp luật công nhận quyền thừa kế tương đương giữa con nuôi và con đẻ đối với di sản của cha mẹ nuôi và ngược lại.
Một điểm đáng chú ý là quan hệ thừa kế giữa con riêng với bố dượng, mẹ kế. Nếu con riêng và bố dượng, mẹ kế có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì họ vẫn có quyền thừa kế di sản của nhau theo quy định.
Lưu ý rằng việc xác định quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng thường dựa trên các điều kiện thực tế về đời sống chung và trách nhiệm hỗ trợ lẫn nhau. Khi đã thỏa mãn điều kiện này, họ sẽ được xếp vào hàng thừa kế thứ nhất như những thành viên khác trong gia đình để hưởng di sản.
3. Điều kiện để được hưởng di sản thừa kế
Để trở thành đối tượng được hưởng di sản ở hàng thừa kế thứ nhất (hàng thừa kế thứ 1), cá nhân phải còn sống vào thời điểm mở thừa kế. Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản qua đời hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết theo quy định pháp luật.
Đối với trường hợp con sinh ra sau thời điểm mở thừa kế, pháp luật quy định họ vẫn được hưởng di sản nếu đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và phải sinh ra còn sống. Đây là quy định nhân văn nhằm bảo vệ quyền lợi của trẻ em trong hàng thừa kế thứ nhất.
Trong trường hợp người thừa kế thuộc hàng thừa kế thứ nhất chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, việc áp dụng thừa kế thế vị có thể xảy ra. Bạn có thể tham khảo thêm về tình huống hàng thừa kế thứ nhất chết tại mục 6 bài viết này để hiểu rõ hơn về quyền lợi của cháu, chắt trong sơ đồ thừa kế này.
4. Quyền và nghĩa vụ của người nhận thừa kế
Người thuộc hàng thừa kế thứ nhất không chỉ có quyền nhận tài sản mà còn phải gánh vác các nghĩa vụ do người chết để lại. Việc nhận thừa kế đồng nghĩa với việc chấp nhận cả quyền lợi và trách nhiệm tài chính liên quan đến khối di sản được phân chia.
4.1. Nghĩa vụ thanh toán nợ và tài sản của người để lại di sản
Những người hưởng di sản tại hàng thừa kế thứ nhất có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại. Điều này bao gồm việc thanh toán các khoản nợ, tiền bồi thường thiệt hại hoặc các nghĩa vụ thuế còn tồn đọng của người quá cố.
Trường hợp di sản đã được chia, mỗi người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ tài sản tương ứng với phần di sản mà mình đã nhận. Nếu di sản chưa được chia, việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết sẽ do người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất.
4.2. Quyền từ chối nhận di sản thừa kế
Pháp luật cho phép người thuộc hàng thừa kế thứ nhất có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản đối với người khác. Việc từ chối phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản hoặc những người thừa kế khác.
Việc từ chối di sản là quyền cá nhân, giúp người thừa kế tránh được những rắc rối về nghĩa vụ tài sản nếu họ không có nhu cầu nhận di sản. Để bảo đảm tính pháp lý cho các quyết định liên quan đến tài sản, nhiều gia đình đã chủ động tìm hiểu mẫu di chúc thừa kế đất đai mới nhất 2026 để định đoạt rõ ràng ngay từ đầu.
5. Nguyên tắc phân chia di sản theo hàng thừa kế thứ nhất
Về nguyên tắc, những người thừa kế cùng hàng thừa kế thứ nhất được hưởng phần di sản bằng nhau trên tổng giá trị khối tài sản để lại. Việc phân chia phải đảm bảo công bằng và tuân thủ các trình tự do Bộ luật Dân sự quy định để tránh tranh chấp không đáng có.
Trong quá trình chia thừa kế theo pháp luật, ưu tiên chia di sản bằng hiện vật nếu có thể thực hiện được. Trường hợp không thể chia bằng hiện vật, những người thừa kế có thể thỏa thuận về việc định giá hiện vật để thanh toán cho nhau giá trị chênh lệch bằng tiền.
Pháp luật cũng đặc biệt lưu ý đến việc bảo vệ quyền lợi của người thành thai nhưng chưa sinh ra. Phần di sản tương ứng của người này phải được tạm giữ lại cho đến khi họ sinh ra còn sống; nếu sinh ra mà chết ngay hoặc không còn sống thì phần đó mới được chia cho những người thừa kế khác.
Ngoài ra, nếu vợ hoặc chồng còn sống rơi vào hoàn cảnh khó khăn túng thiếu, họ có quyền yêu cầu được hưởng một phần di sản để duy trì cuộc sống. Những người thừa kế khác thuộc hàng thừa kế thứ nhất có trách nhiệm hỗ trợ từ khối di sản nếu điều kiện này được chứng minh là cần thiết theo tình hình thực tế.
6. Hàng thừa kế thứ nhất chết thì ai là người được hưởng di sản thừa kế?
Trường hợp 1: Những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất còn sống vào thời điểm mở thừa kế và chết trước thời điểm phân chia di sản.
Tại Điều 613 của Bộ luật Dân sự năm 2015 có quy định về người thừa kế, khi người thừa kế là cá nhân thì phải còn sống tại thời điểm mở thừa kế; hoặc được sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế của người để lại di sản nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết đi.
Mặt khác, Điều 611 của Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng có quy định về thời điểm thừa kế như sau: Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trường hợp một người bị Tòa án tuyên bố đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày mà Tòa án xác định là ngày chết của người bị tuyên bố đã chết (khoản 2 Điều 71 của Bộ luật Dân sự năm 2015).
Như vậy, theo như các quy định vừa nêu trên có thể hiểu rằng, khi người thừa kế thuộc hàng thừa kế thứ nhất chết sau người để lại di sản và chết trước thời điểm phân chia di sản thì họ vẫn có quyền được hưởng di sản (trừ trường hợp người này từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản). Khi đó, phần di sản mà họ được hưởng sẽ được giải quyết tương tự như tài sản do họ tạo lập khi còn sống, và sẽ chuyển thành di sản để phân chia di sản theo quy định của pháp luật.
Trường hợp 2: Những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất chết trước người để lại di sản.
Trong trường hợp những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất là: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì họ không được xem xét khi phân chia di sản.
Trong trường hợp những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất là con của người để lại di sản mà chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng từ người để lại di sản nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống (Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015).
7. Dịch vụ tư vấn pháp luật thừa kế tại Luật sư Duy Khánh
Với đội ngũ Luật sư tư vấn thừa kế giàu kinh nghiệm, Luật sư Duy Khánh cung cấp dịch vụ tư vấn chuyên sâu về xác định hàng thừa kế thứ nhất và phân chia di sản. chúng tôi cam kết bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng thông qua những giải pháp pháp lý tối ưu nhất trong năm 2026.
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng giải quyết các tranh chấp về thừa kế, hướng dân thủ tục khai nhận di sản và đại diện tham gia tố tụng tại Tòa án. Sự am hiểu tường tận về Bộ luật Dân sự giúp Luật sư Khánh đảm bảo mọi quy trình chia thừa kế theo pháp luật được thực hiện đúng chuẩn, nhanh chóng và hiệu quả.
Hãy liên hệ ngay với đội ngũ Luật sư chuyên về thừa kế để được hỗ trợ.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Tùy theo hồ sơ, chứng cứ, thời điểm áp dụng pháp luật và tình tiết cụ thể của từng vụ việc mà hướng xử lý có thể khác nhau. Để được hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được tư vấn.
