Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là một trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người được quy định tại Chương XIV Bộ luật Hình sự.
Căn cứ theo Điều 134 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung 2017), Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác không chỉ được xác định dựa trên hậu quả thương tích thực tế mà còn phụ thuộc nhiều vào ý chí chủ quan của người thực hiện hành vi. Hiểu đúng các yếu tố cấu thành, mức hình phạt và những tình tiết định khung là nền tảng để đánh giá đúng rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi phù hợp.
1. Bản chất pháp lý tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác
1.1. Hành vi khách quan và ý chí chủ quan
Về mặt khách quan, người phạm tội phải thực hiện hành vi tác động vật lý nhằm gây ra thương tích, tổn hại sức khỏe cho nạn nhân. Hành vi này có thể biểu hiện qua việc đánh đập, sử dụng hung khí, đốt, thuê người tấn công hoặc các hình thức khác gây ra tổn thương thực thể cho nạn nhân.
Yếu tố ý chí chủ quan là điểm then chốt phân biệt tội danh này với các tội phạm khác. Người phạm tội phải nhận thức được hành vi của mình có thể gây thương tích và mong muốn hậu quả đó xảy ra. Đây là lỗi cố ý — dù trực tiếp hay gián tiếp — chứ không phải vô ý. Sự nhầm lẫn giữa lỗi cố ý và vô ý là điểm mà nhiều người hiểu sai khi tự đánh giá tình huống của mình.
1.2. Mối quan hệ giữa hành vi và hậu quả thương tích
Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác đòi hỏi phải có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi của người phạm tội và hậu quả thương tích xảy ra. Không thể truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thương tích do nguyên nhân khác gây ra mà không liên quan đến hành vi bị cáo buộc.
Cần lưu ý rằng trong một số trường hợp, mặc dù hậu quả thương tích chưa xảy ra hoặc tỷ lệ tổn thương dưới ngưỡng quy định, hành vi vẫn có thể bị truy cứu nếu có các tình tiết định khung đặc biệt như sử dụng hung khí nguy hiểm hoặc có tính chất côn đồ.
2. Khung hình phạt và các yếu tố định khung của tội cố ý gây thương tích điều 134 BLHS
2.1. Nhóm hành vi bị truy cứu tại Khoản 1 Điều 134 BLHS và vấn đề khởi tố theo yêu cầu bị hại
Luật sư Khánh nhận được rất nhiều thắc mắc với chung một câu hỏi: “Tội cố ý gây thương tích đi tù mấy năm?” Và sau đây sẽ là giải đáp chi tiết.
Theo quy định tại Khoản 1 Điều 134 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung 2017), người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 30%, hoặc dưới 11% nhưng có các tình tiết định khung nhất định, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Một điểm pháp lý quan trọng liên quan đến Khoản 1 là vấn đề khởi tố vụ án. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, các vụ án thuộc Khoản 1 Điều 134 BLHS chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại. Điều này có nghĩa rằng nếu người bị hại không có yêu cầu khởi tố hoặc rút yêu cầu trước khi mở phiên tòa sơ thẩm, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ không hoặc phải đình chỉ việc truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với các khoản nặng hơn của Điều 134 Bộ luật Hình sự.
2.2. Các tình tiết tăng nặng: Sử dụng hung khí nguy hiểm, có tính chất côn đồ hoặc phạm tội với trẻ em
Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác có nhiều tình tiết định khung làm tăng nặng trách nhiệm hình sự đáng kể. Căn cứ theo Khoản 1 Điều 134, ngay cả khi tỷ lệ tổn thương cơ thể dưới 11%, hành vi vẫn bị truy cứu nếu thuộc một trong các trường hợp như: dùng hung khí nguy hiểm hoặc thủ đoạn gây nguy hại cho nhiều người; có tổ chức; có tính chất côn đồ; thực hiện đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, hoặc người già yếu, ốm đau không có khả năng tự vệ.
Ở các khoản nặng hơn, khi tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%, từ 61% trở lên, hoặc có kết hợp các tình tiết tăng nặng, mức hình phạt có thể lên đến 12 năm, 20 năm tù hoặc thậm chí cao hơn.
Theo kinh nghiệm xử lý hồ sơ thực tế tại Luật Sư Khánh, chúng tôi nhận thấy nhiều đương sự ban đầu không nhận thức được rằng tính chất côn đồ hay việc sử dụng hung khí có thể đẩy vụ việc sang khung hình phạt cao hơn hoàn toàn so với mức họ nghĩ ban đầu.
Đặc biệt, kể từ ngày 15/11/2024 (ngày Thông tư số 75/2024/TT-BCA có hiệu lực), việc sử dụng vụ khí sắc nhọn (dao) còn cấu thành tội “Tội sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” theo Điều 304 Bộ luật Hình sự.
2.3. Mức hình phạt cao nhất khi dẫn đến hậu quả chết người
Theo quy định tại Khoản 4 Điều 134 Bộ luật Hình sự, khi hành vi cố ý gây thương tích dẫn đến hậu quả nạn nhân chết hoặc gây thương tích, tổn hại sức khỏe cho 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 61% trở lên, mức hình phạt có thể lên đến 12 năm đến 20 năm tù hoặc tù chung thân.
Điều quan trọng cần làm rõ là tội danh này vẫn có thể cấu thành dù người phạm tội không có chủ ý giết người — chỉ cần họ cố ý gây thương tích và hậu quả chết người xảy ra là hệ quả của hành vi đó. Đây là ranh giới pháp lý cần được phân tích kỹ trong từng vụ việc cụ thể, không thể tự đánh giá chung chung vì có rủi ro chuyển sang tội giết người nếu các chứng cứ không được đánh giá đúng đắn, kịp thời.
3. Những điểm cần đặc biệt lưu ý khi đối mặt với vụ án gây thương tích
3.1. Tầm quan trọng của việc giám định tỷ lệ tổn thương cơ thể
Tỷ lệ tổn thương cơ thể là căn cứ quan trọng bậc nhất để xác định khung hình phạt trong tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Kết quả giám định pháp y về tỷ lệ tổn thương cơ thể do cơ quan có thẩm quyền thực hiện sẽ là chứng cứ quyết định việc vụ việc thuộc Khoản 1, Khoản 2, Khoản 3 hay Khoản 4 của Điều 134 BLHS.
Theo kinh nghiệm xử lý hồ sơ thực tế tại Luật Sư Khánh, chúng tôi nhận thấy không ít trường hợp kết quả giám định ban đầu có sai sót hoặc chưa phản ánh đầy đủ tình trạng thương tích. Trong những tình huống này, việc yêu cầu giám định lại hoặc giám định bổ sung là quyền của các bên và có thể ảnh hưởng đáng kể đến kết quả tố tụng. Bỏ qua bước kiểm tra kỹ kết quả giám định là một trong những sai lầm phổ biến mà người liên quan thường mắc phải.
Ngoài ra, nhiều bị hại không biết thủ tục và cơ quan có thẩm quyền giám định pháp y để xác định tỷ lệ thương tật nhằm bảo vệ quyền lợi bản thân.
3.2. Vai trò của việc bồi thường thiệt hại và thỏa thuận dân sự trong giai đoạn tố tụng
Trong vụ án hình sự về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, vấn đề bồi thường dân sự không tách biệt với trách nhiệm hình sự mà thường được giải quyết đồng thời. Người bị hại có quyền yêu cầu bồi thường các thiệt hại về vật chất như chi phí điều trị, thu nhập bị mất, và tổn thất tinh thần theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Việc người phạm tội chủ động bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả và đạt được thỏa thuận dân sự với bị hại là một trong những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tại khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự.
Đặc biệt với các vụ án thuộc Khoản 1 Điều 134, khi bị hại rút yêu cầu khởi tố sau khi được bồi thường thỏa đáng, quy trình tố tụng hình sự có thể được đình chỉ theo quy định tại Khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự. Đây là một kênh xử lý thực tế quan trọng mà nhiều người không được tư vấn kịp thời.
4. Góc nhìn của Luật sư Khánh: Cần làm gì để bảo vệ quyền lợi đúng ngay từ đầu?
Dù là bên bị buộc tội hay bên bị hại, việc hiểu đúng bản chất pháp lý của tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác ngay từ giai đoạn đầu là yếu tố quyết định hướng xử lý phù hợp. Thời điểm sớm nhất: ngay khi xảy ra vụ việc hoặc khi nhận được giấy triệu tập. Chính là lúc cần xem xét nghiêm túc vai trò của luật sư trong vụ án.
Có một số vấn đề pháp lý không thể xử lý hiệu quả nếu để qua giai đoạn điều tra: từ việc bảo đảm quyền im lặng, đến cách tiếp cận kết quả giám định, hay thương lượng bồi thường dân sự đúng thời điểm. Mỗi bước trong quá trình tố tụng đều có thể ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng của vụ án.
Bên cạnh đó, việc xác định đúng hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không, đặc biệt về ý chí chủ quan và mối quan hệ nhân quả, đòi hỏi sự phân tích chuyên môn cụ thể trên từng hồ sơ. Đây không phải là việc có thể tự đánh giá chỉ dựa trên những thông tin chung hoặc những thông tin góp nhặt rời rạc trên mạng Internet.
Nếu bạn hoặc người thân đang liên quan đến một vụ việc thuộc phạm vi Điều 134 Bộ luật Hình sự, trao đổi sớm với Luật sư giỏi hình sự để có định hướng rõ ràng là bước đi thực tế và cần thiết nhất lúc này.
Để được hỗ trợ tư vấn, bạn có thể liên hệ Luật Sư Khánh qua hotline 0989794794 hoặc email luatsukhanh.hcm@gmail.com.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Tùy theo hồ sơ, chứng cứ, thời điểm áp dụng pháp luật và tình tiết cụ thể của từng vụ việc mà hướng xử lý có thể khác nhau. Để được hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được tư vấn.
