Uy tín – Tận tâm – Hiệu quả

Lấn chiếm đất: Hậu quả dân sự, mức phạt hành chính và các trường hợp bị xử lý hình sự

Bị lấn chiếm đất phải làm sao: Luật sư Nguyễn Duy Khánh tư vấn phương án giải quyết

Lấn chiếm đất gồm hai hành vi bị nghiêm cấm theo Luật Đất đai 2024: lấn đất là tự ý dịch chuyển mốc giới, ranh giới để mở rộng diện tích sử dụng; chiếm đất là sử dụng đất do Nhà nước quản lý hoặc đất của người khác khi chưa được phép. Người vi phạm bị phạt tiền theo loại đất và diện tích, buộc khôi phục tình trạng ban đầu của đất, và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm.

Điểm chính trong bài

  • Lấn đất và chiếm đất là hai hành vi bị nghiêm cấm (khoản 1 Điều 11 Luật Đất đai 2024).
  • Cá nhân lấn, chiếm đất tại xã bị phạt từ 3 triệu đồng đến 200 triệu đồng tùy loại đất và diện tích; tại phường, mức phạt gấp 02 lần.
  • Đã bị xử phạt hành chính mà còn lấn chiếm thì có thể bị xử lý hình sự theo Điều 228 Bộ luật Hình sự.
  • Chỉ một số trường hợp lấn, chiếm trước ngày 01/7/2014 mới được xem xét cấp Giấy chứng nhận.
  • Tự ý tháo dỡ công trình trên phần đất bị lấn có thể khiến người bị lấn đất chịu trách nhiệm về hủy hoại tài sản.

Nhiều người phát hiện ranh giới bị xâm phạm nhưng chọn cách im lặng hoặc phản ứng nóng vội. Sự chậm trễ hoặc tự ý hành động khi gặp tranh chấp lấn chiếm đất có thể biến một vi phạm hành chính thành tranh chấp kéo dài nhiều năm.

1. Lấn chiếm đất là gì? Phân biệt lấn đất và chiếm đất

Luật Đất đai 2024 định nghĩa riêng hai hành vi lấn đất và chiếm đất. Việc phân định đúng giúp cơ quan có thẩm quyền áp dụng đúng căn cứ xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả:

Khoản 31 Điều 3 Luật Đất đai 2024: “Lấn đất là việc người sử dụng đất chuyển dịch mốc giới hoặc ranh giới thửa đất để mở rộng diện tích đất sử dụng mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc không được người sử dụng hợp pháp diện tích đất bị lấn đó cho phép.”

Khoản 9 Điều 3 Luật Đất đai 2024: “Chiếm đất là việc sử dụng đất do Nhà nước đã quản lý mà chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc sử dụng đất của người sử dụng đất hợp pháp khác mà chưa được người đó cho phép.”

Lấn chiếm đất là các hành vi bị nghiêm cấm theo luật đất đai
Đối chiếu mốc giới thực địa với bản đồ địa chính là căn cứ để phát hiện phần diện tích bị lấn chiếm.

1.1. Lấn đất: dịch chuyển mốc giới, ranh giới thửa đất

Lấn đất phát sinh khi người đang sử dụng đất hợp pháp tự ý dịch chuyển mốc giới hoặc ranh giới để mở rộng phần đất của mình sang thửa liền kề. Để xác định hành vi lấn chiếm đất ở dạng này, cần so sánh hiện trạng sử dụng với hồ sơ địa chính, bản đồ địa chính và Giấy chứng nhận của hai thửa đất.

Trên thực tế, việc lấn đất thường diễn ra từ từ như dời hàng rào, xây tường bao, đổ móng lấn sang vài chục centimet, nên chủ đất liền kề chỉ phát hiện khi đo đạc lại hoặc làm thủ tục chuyển nhượng.

1.2. Chiếm đất: sử dụng đất khi chưa được phép

Chiếm đất xảy ra khi một người sử dụng đất mà không có quyền sử dụng hợp pháp. Đối tượng bị chiếm có thể là đất do Nhà nước quản lý hoặc đất của người sử dụng đất hợp pháp khác.

Trường hợp lấn chiếm đất của người khác thường thể hiện qua việc tự ý xây dựng công trình, canh tác hoặc rào chắn thửa đất khi chưa có thỏa thuận với chủ sử dụng. Trường hợp xây nhà sang phần đất của người khác do nhầm ranh được phân tích riêng trong bài xây nhầm nhà trên đất người khác. Bảng dưới đây giúp phân biệt hai hành vi:

Tiêu chí Lấn đất Chiếm đất
Bản chất Dịch chuyển mốc giới, ranh giới để mở rộng diện tích đang sử dụng. Sử dụng đất khi chưa được cơ quan nhà nước hoặc người sử dụng đất hợp pháp cho phép.
Người vi phạm Đang có đất hợp pháp nhưng lấn sang phần đất tiếp giáp. Không có quyền sử dụng hợp pháp với phần diện tích đang chiếm giữ.
Đất bị xâm phạm Phần đất tiếp giáp của thửa liền kề hoặc đất công liền kề. Đất do Nhà nước quản lý hoặc đất của cá nhân, tổ chức khác.
Căn cứ Khoản 31 Điều 3 Luật Đất đai 2024 Khoản 9 Điều 3 Luật Đất đai 2024

2. Lấn chiếm đất bị xử lý như thế nào?

Người lấn chiếm đất có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, buộc khắc phục hậu quả, bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đã bị xử phạt mà còn vi phạm, và phải bồi thường nếu gây thiệt hại cho người sử dụng đất hợp pháp.

2.1. Mức phạt lấn chiếm đất theo Nghị định 123/2024/NĐ-CP

Mức xử phạt hành vi lấn đất, chiếm đất tại Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP phụ thuộc vào loại đất, diện tích vi phạm và nơi có đất. Nghị định 281/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 31/8/2026, sửa đổi một số điều của Nghị định 123/2024/NĐ-CP nhưng giữ nguyên các mức phạt tại Điều 13. Mức phạt đối với đất thuộc địa giới hành chính của xã như sau:

Loại đất bị lấn, chiếm Diện tích dưới 0,02 ha Khung phạt tối đa
Đất do cơ quan, tổ chức của Nhà nước đã quản lý (khoản 1) 3 đến 5 triệu đồng 150 đến 200 triệu đồng (từ 02 ha trở lên)
Đất nông nghiệp khác (khoản 2) 3 đến 5 triệu đồng 150 đến 200 triệu đồng (từ 02 ha trở lên)
Đất trồng lúa, đất rừng (khoản 3) 5 đến 10 triệu đồng 100 đến 200 triệu đồng (từ 01 ha trở lên)
Đất phi nông nghiệp (khoản 4) 5 đến 10 triệu đồng 150 đến 200 triệu đồng (từ 01 ha trở lên)

Các mức trong bảng áp dụng cho cá nhân; tổ chức vi phạm bị phạt gấp 02 lần (khoản 2 Điều 5 Nghị định 123/2024/NĐ-CP). Riêng trường hợp sử dụng đất được Nhà nước giao, cho thuê nhưng chưa được bàn giao trên thực địa, mức phạt từ 10 triệu đồng đến 500 triệu đồng tùy diện tích (khoản 5 Điều 13).

Đất thuộc địa giới hành chính của phường thì mức phạt bằng 02 lần mức tương ứng, nhưng không quá 500 triệu đồng với cá nhân và 1 tỷ đồng với tổ chức (khoản 6 Điều 13).

Tai lieu can chuan bi khi tranh chap lan chiem dat dai
Tài liệu cần chuẩn bị khi phát sinh tranh chấp lấn chiếm đất đai

2.2. Biện pháp khắc phục hậu quả

Ngoài tiền phạt, người vi phạm buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm, kể cả khôi phục ranh giới và mốc giới thửa đất, và buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do vi phạm (khoản 8 Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP). Biện pháp khôi phục không áp dụng nếu trường hợp đó đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận hoặc được tạm thời sử dụng đất theo Điều 139 Luật Đất đai 2024.

2.3. Khi nào lấn chiếm đất bị xử lý hình sự?

Lấn chiếm đất chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm:

“Điều 228. Tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai

1. Người nào lấn chiếm đất, chuyển quyền sử dụng đất hoặc sử dụng đất trái với các quy định của pháp luật về quản lý và sử dụng đất đai, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm…”

Trường hợp phạm tội có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên hoặc tái phạm nguy hiểm, mức phạt tăng lên phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm (khoản 2 Điều 228 Bộ luật Hình sự).

2.4. Đất lấn chiếm có được cấp sổ đỏ không?

Điều 139 Luật Đất đai 2024 chỉ xem xét cấp Giấy chứng nhận cho một số trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất lấn, chiếm trước ngày 01/7/2014. Đất lấn, chiếm hành lang bảo vệ an toàn công trình công cộng, lòng đường, lề đường, vỉa hè hoặc đất xây dựng trụ sở, công trình công cộng thì Nhà nước thu hồi để trả lại cho công trình, không cấp Giấy chứng nhận (khoản 1 Điều 139). Ngoại lệ là trường hợp quy hoạch đã được cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh và phần đất lấn, chiếm không còn thuộc hành lang hay đất công trình nêu trên; khi đó người đang sử dụng được xem xét cấp Giấy chứng nhận và phải thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Các trường hợp còn lại, ngoài đất có nguồn gốc nông, lâm trường được xử lý riêng, nếu đất được sử dụng ổn định và phù hợp quy hoạch thì được xem xét cấp Giấy chứng nhận, đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ tài chính (khoản 3 Điều 139). Trường hợp lấn, chiếm từ ngày 01/7/2014 trở về sau không được xem xét cấp Giấy chứng nhận theo Điều 139 và bị xử lý theo quy định của pháp luật.

3. Bị lấn chiếm đất phải làm sao?

Người có đất bị xâm phạm nên giữ nguyên hiện trạng, thu thập chứng cứ và đi theo trình tự hòa giải, khởi kiện. Cách làm này giúp bảo toàn chứng cứ về ranh giới và tránh tự đặt mình vào thế vi phạm.

Bị lấn chiếm đất phải làm sao: Luật sư Nguyễn Duy Khánh làm việc tại văn phòng Công ty Luật Duy Minh
Người bị lấn đất nên chuẩn bị trích lục bản đồ địa chính, kết quả đo đạc và Giấy chứng nhận trước khi yêu cầu Ủy ban nhân dân cấp xã hòa giải.

Trình tự xử lý khi bị lấn chiếm đất thường gồm các bước sau:

  1. Người có đất bị lấn nên thu thập chứng cứ hiện trạng bằng ảnh chụp, video, trích lục bản đồ địa chính và kết quả đo đạc, rồi đối chiếu với Giấy chứng nhận đang có.
  2. Hai bên có thể thương lượng trên cơ sở hồ sơ địa chính để khôi phục ranh giới; nếu thống nhất được thì nên lập biên bản có chữ ký của các bên.
  3. Người có đất bị lấn nên báo Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất để kiểm tra, lập biên bản vi phạm và xử lý theo thẩm quyền, đồng thời nộp đơn yêu cầu hòa giải tranh chấp đất đai (Điều 235 Luật Đất đai 2024). Từ ngày 31/8/2026, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã được phạt tiền đến 250 triệu đồng đối với cá nhân vi phạm (khoản 1 Điều 30 Nghị định 123/2024/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 281/2026/NĐ-CP).
  4. Nếu hòa giải không thành, đương sự khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nơi có đất; trường hợp các bên không có Giấy chứng nhận hay giấy tờ về quyền sử dụng đất thì có thể chọn yêu cầu Ủy ban nhân dân có thẩm quyền giải quyết (Điều 236 Luật Đất đai 2024). Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015.

Thủ tục hòa giải và cơ quan có thẩm quyền được phân tích trong bài tranh chấp đất đai; cách chuẩn bị chứng cứ về mốc giới có trong bài tranh chấp ranh giới đất liền kề. Tranh chấp về quyền sử dụng đất không áp dụng thời hiệu khởi kiện (khoản 3 Điều 155 Bộ luật Dân sự 2015), nhưng càng để lâu, hiện trạng càng khó chứng minh.

4. Góc nhìn luật sư: Sai lầm dễ mắc và thời điểm cần hỗ trợ pháp lý

Lấn chiếm đất thường dẫn đến xung đột căng thẳng giữa các bên, khiến nhiều người đưa ra quyết định bất lợi cho chính mình. Sai lầm hay gặp của người bị lấn đất là tự đập phá, tháo dỡ hàng rào hoặc công trình của bên vi phạm.

Hành động này có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự về tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178 Bộ luật Hình sự), dù người làm là bên có đất bị lấn.

Lưu ý thực tế

Tự ý tháo dỡ công trình trên phần đất đang tranh chấp có thể biến người bị xâm phạm quyền lợi thành người phải bồi thường, thậm chí bị xử lý hình sự. Việc khôi phục ranh giới nên thực hiện bằng thỏa thuận có lập biên bản hoặc qua cơ quan có thẩm quyền.

Thực tiễn hành nghề cho thấy những vụ lấn chiếm bị để lâu, đất đã qua nhiều lần chuyển nhượng, thường rất khó xác định mốc giới gốc vì hiện trạng thực địa đã khác nhiều so với hồ sơ địa chính. Vì vậy, người có đất nên đề nghị đo đạc và lập biên bản ngay khi phát hiện dấu hiệu lấn ranh.

Nếu đang gặp vướng mắc về ranh giới, mốc giới thửa đất, bạn nên tham vấn luật sư sớm để được hướng dẫn yêu cầu đo đạc, chuẩn bị chứng cứ và nộp đơn đúng trình tự.

Tư vấn tranh chấp lấn chiếm đất: phòng họp của Công ty Luật Duy Minh tại TP.HCM
Người bị lấn đất nên trao đổi với luật sư trước khi tự khôi phục ranh giới để tránh rủi ro bị xử lý về hủy hoại tài sản.

Dịch vụ pháp lý liên quan

Xem thêm các bài viết trong chuyên mục Luật đất đai.

Tư vấn trực tiếp: 0989 794 794 · luatsukhanh.hcm@gmail.com
Văn phòng: Số 35 Dương Văn An, Khu đô thị An Phú – An Khánh, Phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh

Câu hỏi thường gặp về lấn chiếm đất

Lấn chiếm đất bị phạt bao nhiêu tiền?

Theo khoản 1 đến khoản 4 Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP, cá nhân lấn, chiếm đất tại xã bị phạt từ 3 triệu đồng đến 200 triệu đồng tùy loại đất và diện tích; tại phường, mức phạt gấp 02 lần. Tổ chức vi phạm bị phạt gấp 02 lần cá nhân.

Lấn chiếm đất có bị đi tù không?

Người lấn chiếm đất có thể bị phạt tù nếu đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Khi đó, mức phạt tù có thể từ 06 tháng đến 03 năm, hoặc từ 02 năm đến 07 năm nếu phạm tội có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên hoặc tái phạm nguy hiểm (Điều 228 Bộ luật Hình sự).

Đất lấn chiếm có được cấp sổ đỏ không?

Chỉ một số trường hợp lấn, chiếm trước ngày 01/7/2014, đang sử dụng ổn định và phù hợp quy hoạch, mới được xem xét cấp Giấy chứng nhận theo Điều 139 Luật Đất đai 2024, kèm nghĩa vụ tài chính. Phần đất lấn, chiếm hành lang an toàn công trình, lòng đường, vỉa hè thì bị thu hồi và không được cấp, trừ trường hợp quy hoạch đã được điều chỉnh.

Bị hàng xóm lấn đất có nên tự phá dỡ hàng rào không?

Người bị lấn đất không nên tự phá dỡ hàng rào hoặc công trình của bên liền kề, vì hành vi này có thể bị xử lý về hủy hoại tài sản. Cách an toàn hơn là đề nghị Ủy ban nhân dân cấp xã kiểm tra, đo đạc và hòa giải.

Tranh chấp lấn chiếm đất có thời hiệu khởi kiện không?

Tranh chấp về quyền sử dụng đất không áp dụng thời hiệu khởi kiện (khoản 3 Điều 155 Bộ luật Dân sự 2015). Tuy vậy, nên yêu cầu giải quyết sớm để còn đủ chứng cứ về mốc giới và hiện trạng.

*Lưu ý: Bài viết căn cứ Luật Đất đai 2024, Nghị định 123/2024/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 281/2026/NĐ-CP), Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025) và Bộ luật Dân sự 2015. Luật Đất đai đang được sửa đổi, bổ sung; khi văn bản mới có hiệu lực, cần đối chiếu lại các quy định nêu trên. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể.

Về tác giả

Luật sư Nguyễn Duy Khánh, thành viên Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, hiện đang hành nghề tại Công ty Luật Duy Minh. Chứng chỉ hành nghề luật sư số 2596/LS-CCHN (Bộ Tư pháp), Thẻ luật sư số 21113/LS (Liên đoàn Luật sư Việt Nam). Hành nghề chuyên sâu về hình sự và tranh chấp đất đai – bất động sản; đồng thời tư vấn, tranh tụng về thừa kế, hôn nhân gia đình và doanh nghiệp.

Xem hồ sơ luật sư · Tư vấn: 0989 794 794

Chia sẻ:
Facebook
Email
X

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Xây nhầm nhà trên đất người khác phải làm sao để giải quyết đúng luật và hạn chế thiệt hại? Tìm hiểu các phương án tự thương lượng, hòa giải tại cơ sở và hướng xử lý tranh chấp khi không đạt được tiếng nói chung.
Ngoại tình, bạo lực gia đình, phá tán tài sản là lỗi Tòa án phải xem xét khi chia tài sản chung khi ly hôn. Bài viết nêu căn cứ, cách chứng minh lỗi và giới hạn phần chênh lệch.
Đăng ký biến động đất đai là gì? Đây là thủ tục pháp lý bắt buộc nhằm ghi nhận sự thay đổi về thông tin thửa đất, quyền sử dụng đất vào hồ sơ địa chính theo Luật Đất đai 2024.
Hướng dẫn chi tiết thủ tục chuyển nhượng quyền sử dụng đất: điều kiện pháp lý, hồ sơ công chứng, các bước đăng ký biến động và thực hiện nghĩa vụ tài chính.